Alzheimer Xəstəliyi və Demensiya Azərbaycanda və Qafqazda Artan İctimai Sağlamlıq Problemi

Əhali yaşlandıqca Alzheimer xəstəliyi və digər demensiya növləri bütün dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda və Cənubi Qafqaz regionunda da getdikcə daha böyük ictimai sağlamlıq probleminə çevrilir. Bu mövzu daha çox Avropa və Şimali Amerikada müzakirə olunsa da, Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan kimi Cənubi Qafqaz ölkələrində də yaşlı əhalinin artması gələcək illərdə demensiya ilə yaşayan insanların sayının əhəmiyyətli dərəcədə artacağı deməkdir.

Demensiya nədir?

Demensiya yaddaşın, düşünmə qabiliyyətinin, nitqin, davranışın və gündəlik işləri yerinə yetirmə bacarığının tədricən zəifləməsinə səbəb olan xəstəliklər qrupuna verilən ümumi addır. Alzheimer xəstəliyi demensiyanın ən geniş yayılmış növüdür və bütün halların təxminən 60–70%-ni təşkil edir. Demensiya əsasən yaşlı insanlarda müşahidə olunsa da, bu, qocalmanın normal bir hissəsi deyil. Erkən diaqnoz və düzgün dəstək insanların daha uzun müddət müstəqil və keyfiyyətli həyat sürməsinə kömək edə bilər.

Azərbaycanda demensiyanın vəziyyəti

Son hesablamalara görə, Azərbaycanda təxminən 47 800 nəfər Alzheimer xəstəliyi və ya digər demensiya növləri ilə yaşayır. Bu göstərici demensiyanın həm səhiyyə sistemi, həm də ailələr üçün getdikcə daha böyük problemə çevrildiyini göstərir. Hər 100 000 nəfərə düşən yaşa uyğunlaşdırılmış yayılma göstəricisi təxminən 629,5 nəfərdir.

Ölüm statistikaları da bu xəstəliklərin təsirinin artdığını göstərir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2020-ci il məlumatlarına əsasən, Azərbaycanda 1 370 ölüm Alzheimer xəstəliyi və digər demensiya növləri ilə əlaqəli olub. Bu isə ölkədə baş verən bütün ölümlərin 1,74%-ni təşkil edir. Yaşa uyğunlaşdırılmış ölüm göstəricisi hər 100 000 nəfərə 17,36 nəfər olub və bu göstəriciyə görə Azərbaycan dünyada 98-ci yerdə qərarlaşıb.

Bununla belə, ölkədə demensiya hallarının əsl sayının daha yüksək olduğu düşünülür. Bir çox ailələr yaddaş zəifləməsini yaşlanmanın adi hissəsi hesab etdiyi üçün həkimə yalnız simptomlar ağırlaşdıqdan sonra müraciət edirlər. Xəstəlik barədə məlumatın az olması, insanların çəkinməsi və ixtisaslaşmış yaddaş mərkəzlərinin məhdud olması da erkən diaqnozu çətinləşdirən əsas səbəblərdəndir.

Qafqaz regionunda demensiya

Demensiya yalnız Azərbaycanda deyil, bütün Cənubi Qafqaz regionunda artan problemdir. Son məlumatlara əsasən:

• Azərbaycan: təxminən 47 757 nəfər
• Gürcüstan: təxminən 43 615 nəfər
• Ermənistan: təxminən 28 418 nəfər

Ümumilikdə bu üç ölkədə 119 mindən çox insan demensiya ilə yaşayır və əhalinin yaşlanması səbəbindən bu rəqəmin gələcək illərdə daha da artacağı gözlənilir.

Region ölkələri oxşar problemlərlə üzləşirlər. Bunlara ixtisaslaşmış həkimlərin və xidmətlərin azlığı, uzunmüddətli qulluq müəssisələrinin kifayət qədər olmaması və xəstələrə əsasən ailə üzvlərinin baxması daxildir.

Niyə demensiya halları artır?

Demensiya hallarının artmasının əsas səbəbi insanların daha uzun ömür sürməsidir. Yaş artdıqca Alzheimer xəstəliyinə tutulma riski də artır. Buna görə də ömür uzunluğu artdıqca demensiya ilə yaşayan insanların sayı da artır.

Araşdırmalar göstərir ki, yüksək qan təzyiqi, şəkərli diabet, piylənmə, siqaret çəkmək, eşitmə problemləri, fiziki hərəkətsizlik və təhsil səviyyəsinin aşağı olması kimi amillər demensiya riskini artıra bilər. Bu risk amillərinin qarşısını almaq gələcəkdə xəstəliyin yayılmasını azaltmağa kömək edə bilər.

Erkən diaqnoz niyə vacibdir?

Xəstəliyin erkən mərhələdə müəyyən edilməsi həm xəstəyə, həm də ailəsinə gələcəyi planlaşdırmağa və lazımi tibbi dəstək almağa imkan yaradır. Erkən müalicə bəzi hallarda simptomların inkişafını yavaşlada və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər.

Diqqət yetirilməsi vacib olan əlamətlər bunlardır:

• Gündəlik həyata təsir edən davamlı yaddaş problemləri
• Danışarkən söz tapmaqda çətinlik çəkmək
• Zamanı və ya məkanı qarışdırmaq
• Qərar verməkdə çətinlik çəkmək
• Davranış və ya xarakterdə dəyişikliklər
• Əvvəllər asan görülən gündəlik işləri yerinə yetirməkdə çətinlik çəkmək

Bu əlamətlər müşahidə olunarsa, vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.

Gələcəyə baxış

Yaşlı əhalinin sayı artdıqca Alzheimer xəstəliyi və digər demensiya növləri Azərbaycanda və ümumilikdə Qafqaz regionunda ən vacib səhiyyə problemlərindən birinə çevriləcək.

Bu problemin öhdəsindən gəlmək üçün cəmiyyətin məlumatlandırılması, erkən diaqnoz imkanlarının genişləndirilməsi, ixtisaslaşmış xidmətlərin artırılması və xəstələrə qulluq edən ailələrə dəstəyin gücləndirilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.

Səhiyyə işçiləri, dövlət qurumları, ictimai təşkilatlar və ailələr birlikdə çalışaraq həm bu gün demensiya ilə yaşayan insanların həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra, həm də gələcəkdə artacaq ehtiyaclara daha yaxşı hazırlaşa bilərlər.